FENIKS2020

Over tuinwijken

Rechte lijnen en propere hofjes

Als alles plat ligt kan je terug van nul beginnen. Zo redeneerden nogal wat stadsplanners tijdens de  Eerste Wereldoorlog: eindelijk zouden ze rationeel en rechtlijnig een hele streek kunnen herplannen. Architect Patrin bedacht voor Diksmuide in 1916 zelfs een ringweg en een jachthaven. Veel planners keken naar de Garden City beweging in Engeland en wilden de dorpen en steden tot tuindorpen ombouwen. Maar in de praktijk bleek dat na de oorlog niet zo voor de hand te liggen. 

De oorlog is pas begonnen wanneer minister van openbare werken Helleputte een van zijn oud-leerlingen naar Frankrijk sommeert om alvast de wederopbouw voor te bereiden. De man heet Raphaël Verwilghen en hij zet zich aan het studeren. In Engeland ontmoet hij de voorvechters van de Garden City beweging. Die willen de wederopbouw wel mee in goede banen leiden. Al in februari 1915 is er een conferentie in Londen. Verwilghen haalt in de oorlogsjaren in Parijs ook nog inspiratie uit Duitsland (Werkbund) en Frankrijk.  Wanneer hij na de oorlog terugkomt wordt hij directeur van de Bouwdienst der Verwoeste Gewesten.  

Feniks 2020 - wederopbouw van de Westhoek - De Groote Oorlog - WO I - Flanders FieldsDe tuindorpbeweging werd geboren uit utopische en sociale doelen: betaalbare woningen voor arbeiders bouwen met tuintjes voor en achter het huis, zonder de verderfelijke verlokkingen van de grote steden (zoals cafés en ander wild vertier). Huisjes voor gezinnetjes, niet meer volgestouwd met grote families en netjes samen in kleine gemeenschappen. De verheffing van de gewone man zou gebeuren in hygiënische buurten die meer dorps dan stads waren.  

En zo begon Verwilghen met goede moed aan de wederopbouw, om snel weer met de voeten op de grond terecht te komen.  Alleen al een dorp hertekenen bleek zo goed als onmogelijk, de rist onteigeningen en de administratie die daarvoor moesten ingezet worden, was vrijwel eindeloos en tijdrovend. En vooral: de inwoners wilden dat ook niet. Zij wilden hun dorp terug.  

Slechts drie dorpen werden min of meer hertekend. Oostkerke werd opnieuw opgetrokken aan de andere kant van de steenweg, beter gesitueerd langs de verkeersassen, water- en spoorwegen. Kaaskerke werd 250 meter verschoven omwille van enkele spoorwegovergangen en Sint –Joris bij Nieuwpoort schoof 700 meter op. Grootsere plannen bleven dode letter.  Zoals het plan dat in 1916 in Parijs werd ingediend om Diksmuide te hertekenen met een ringweg en een jachthaven. De ringweg is er nog niet. 

Maar Verwilghen is gebeten door de tuinwijkgedachte. Hij ziet de tuinwijken als sociale projecten en richt mee de sociale woningsbouwpionier de Nationale Maatschappij der Goedkope Woningen op. In 1919 gaat de spade in de grond voor de eerste tuinwijk in België: de Bataviawijk in Roeselare, geboortestad van Verwilghen.  

Feniks 2020 - wederopbouw van de Westhoek - De Groote Oorlog - WO I - Flanders FieldsEnkele straatnamen in deze wijk krijgen namen van Belgische steden waar die vluchtelingen terecht konden: Lier, Wichelen, Schellebelle, Kalken en Geel, Wetteren en Baasrode.   

In Diksmuide wordt De Pluimen gebouwd, een tuinwijk op 100 hectaren grond in Esen die bij  Diksmuide gevoegd wordt. Verwilghen laat nog tuinwijken bouwen in Ieper (Ligy en de NMBS wijk) en Menen (Ons Dorp), maar ondervindt steeds meer tegenkanting als na een paar jaar de neogotieke strekking steeds meer de bovenhand haalt op modernere en modernistische architecten. Bovendien bleek toen al het ideaal moeilijk te verwezenlijken. De kosten stegen en de huurprijzen lagen te hoog voor arbeiders. Vooral middenklassers bevolken de nieuwe wijken. In 1923 geeft hij het directeurschap terug en gaat weer zelf tekenen.  

Netjes geplande rechte lijnen in het stratenpatroon zal je dus nauwelijks vinden in de Westhoek, ook al omdat de tuinwijken soms een parkkarakter meekregen met afgeronde bochten en meanderende straten. De tuinwijken kwamen overigens meestal aan de rand van de steden te liggen.  

Alleen in Nieuwpoort hield Verwilghen een plek vrij in het centrum om arbeiderswoningen te bouwen (de Theo Goedhuyswijk). Hij laat een wijk tekenen met enkele rechte straten rond een parkje. Nieuwpoort zelf houdt zijn stratenpatroon, want dat bestaat al sinds jaar en dag uit rechte lijnen in een schaakbordpatroon.  Toen in 1150 Diederik van de Elzas aan zijn zoon Filips de grond schonk om er een nieuwe stad te bouwen, deed Filips iets wat 800 jaar later niet meer lukte: hij liet rechte straten tekenen in rechte hoeken. En zo is er toch een stad met een rationeel stratenpatroon.  

Raphaël Verwilghen zou nog een tweede keer directeur worden van de wederopbouw, dit keer in de Tweede Wereldoorlog en in opdracht van de Duitse bezetter, wat hem na de oorlog enkele jaren zijn burgerrechten kostte.  

Feniks 2020 - wederopbouw van de Westhoek - De Groote Oorlog - WO I - Flanders Fields - wandelen
 

Kom meer te weten over dit verhaal en de tuinwijken tijdens het event 'Follow the...Feniks' in Nieuwpoort

Feniks 2020 - wederopbouw Westhoek - Eerste Wereldoorlog
 

Kom meer te weten over dit verhaal tijdens de wederopbouwtentoonstelling in het In Flanders Fields Museum in Ieper

Feniks 2020 - wederopbouw Westhoek - Eerste Wereldoorlog

 

Kom meer te weten over dit verhaal tijdens de expo 'Uit de as herrezen' in het stadhuis van Diksmuide

Kom meer te weten over dit verhaal en de tuinwijken tijdens de expo ‘Mijn oorlog - Juul Filliaert 1914-1918' in Westfront Nieuwpoort.

Terug naar de Westhoek

Voor de eerste keer worden alle wederopbouwverhalen van de hele Westhoek gebundeld in een boek. Deze publicatie brengt naast een geschiedkundig relaas ook praktische info over thematische tentoonstellingen, publieksevenementen en wandelroutes. Het boek laat je de meest markante wederopbouwsites in de Westhoek ontdekken.

Door de coronacrisis kunnen openingsuren en dienstregelingen afwijken. Contacteer bij twijfel best de ondernemer zelf.
Ga je momenteel wat vaker op stap in eigen land? Abonneer je dan op onze nieuwsbrief en ontvang maandelijks leuke tips voor recreatieve uitstappen in West-Vlaanderen!

INSCHRIJVEN NIEUWSBRIEF