FENIKS2020

Ruzie in het puin

Over de strijd tussen Cubismus en Gothiek ! 

Het is in het anders zo rustige dorp Geluveld dat zich een scherpe strijd afspeelt over hoe de Westhoek er na de wederopbouw moet uitzien. Het strijdperk is de kerk van Geluveld. De protagonisten zijn de kersverse pastoor Michel Delrue en de internationaal gerenommeerde modernistische architect Huib Hoste. En de strijd gaat tussen ‘cubismus’ en gothiek. Een thriller.

Feniks 2020 - wederopbouw van de Westhoek - De Groote Oorlog - WO I - Flanders FieldsHet begint allemaal heel vriendelijk. Op 24 mei 1920 stuurt de pastoor van Geluveld aan Hoste een simpel briefje. De kerkraad heeft “volledig goedgekeurd” dat Hoste de plannen voor de nieuwe kerk zou maken. “Ik moet de verwoeste kerk herbouwen. Kunt gij het aanvaarden?”. “Kom eens af”, zegt hij, “ik heb nog het een en ander van de oude kerk over”. Natuurlijk wil Hoste de kerk bouwen. En hij ‘komt af’.  

Goed begonnen is half gewonnen, maar Hoste laat het aanslepen. De pastoor wordt ongeduldig “Gij wist nochtans dat het moest zijn. Gij wist dat er haast bij was”. Hoste antwoordt met de eerste van een reeks uitvluchten waarom hij te laat is.  Eind februari 1921 liggen de plannen er dan toch. Hoste is tevreden: “Enwel, vindt ge uw kerk niet prachtig? … en die mooie gladde toren met onderaan die kleine raampjes der doopkapel! ’t Is om eraan te smullen.…”. 

De kerkraad keurt het ontwerp zelfs goed, maar ondertussen heeft de pastoor hommeles met de nieuwe burgemeester, de adellijke Léonie Keingiaert de Gheluvelt, de eerste vrouwelijke burgemeester van ons land. Ze leidt haar dorp zoals ze haar landgoed leidt: in het Frans en liefst zonder tegenspraak. Hoste kiest de kant van Delrue. “Ik ontwerp natuurlijk liever kerken dan huisjes, in het bijzonder wanneer men te doen heeft met een pastoor die gelijk gij open is voor al wat goed en schoon is”, schrijft hij nog rond die tijd.  

Dan blijft het een hele tijd stil tot Delrue in december 1922  weer in de pen en uit de sloffen schiet. “Wij hebben u een gothieke kerk gevraagd, vaderlandslievende gothiek”. In plaats hebben ze “cubismus en hollandismus” gekregen, fulmineert de pastoor. “Welnu, dat zal niet. Wij, als hogere mannen, willen geen tweede Zonnebeke… Geen andere plannen worden nog aanvaard, nog getekend, noch uitgevoerd”. Hoste antwoordt dat hij hem net wilde komen bezoeken, immers: alle instanties hebben het ontwerp al goedgekeurd. Hij sluit met: “Ik heb u plechtig beloofd en ook aan den pastoor te Zonnebeke, en ook aan mezelf dat uw kerk geen “tweede Zonnebeke” zou zijn. Tot morgen dan”.  

Feniks 2020 - wederopbouw van de Westhoek - De Groote Oorlog - WO I - Flanders FieldsBegin januari 1923 is Delrue nog lang niet uitgetierd: “’t cubismus straalt nog overal door… De façade met hare vierhoeken is zuiver cubismus en lomp. De toren …heeft geen naalde, en is als façade gekubiekt”. De pastoor gaat zelf aan het tekenen en schetst hoe het koor moet worden “’t is honderd maal beter, dat zegt elkeen”. “In een woord herhaald: wij willen eene gothieke kerk, …. Wilt ge dus tegen zondag de plans in dien zin veranderen”.  

Hoste antwoord punt na punt op de brief. Cubisme, legt hij uit, is een stijl in de schilderkunst, die in de “bouwkunst” niet bestaat.  Hij herhaalt dat de plannen al goedgekeurd zijn, dat hij alle wijzigingen heeft doorgevoerd. “Dit is natuurlijk in een bui geschreven”. “En ware het niet beter dat die raadgevers die u tegen mij, ik weet niet om welke reden, opmaken eens ronduit voor den dag kwamen…?”. Delrue is inderdaad omgeslagen van iemand met een open geest (dixit Hoste), tot een hevig gotiekliefhebber.  

Wat Hoste niet weet is dat de kerkfabriek dan al besloten heeft om het ontwerp niet uit te voeren. Pas drie weken later zou Delrue dat aan Hoste zelf laten weten. Eind januari 1923 stuurt Delrue aan Hoste zijn ontslagbrief.  

Vanaf dan loopt de correspondentie tussen advocaten. Hoste eist 14.601 frank achterstallige betalingen voor de ontwerpen en 50.000 frank schadevergoeding (het eerste budget voor de kerk was 80.000 frank). De gemeente Geluveld biedt hem 2.380 frank. Het laatste document dat erover bekend is, is een overeenkomst waarbij beide partijen een arbitrage aanvaarden. De uitspraak is (voorlopig) in de archieven niet teruggevonden.  

Pastoor Delrue zal niet heel lang in Geluveld blijven en de burgemeester betaalt de volgende verkiezingen haar aanpak met een nederlaag. Hoste geraakt later nog moeilijk aan prestigieuze opdrachten na de oorlog, maar bouwt wel een reeks huizen die vandaag nog hoog staan aangeschreven en beschermd zijn. Uiteindelijk tekent architect Jules Coomans de kerk van Geluveld volgens de wensen van de pastoor in historiserende stijl. Coomans was ook de architect die Ieper grotendeels herbouwde. In 1925 wordt ze ingewijd.  

Al tijdens de oorlog waren er discussies over hoe de streek er zou uitzien na de oorlog. Architecten als Hoste en Eugène Dhuicque wilden een modernere aanpak, maar uiteindelijk werd meestal voor een historiserend ontwerp gekozen. Jules Coomans en Jozef Viérin waren daarin de voortrekkers.

Feniks 2020 - wederopbouw Westhoek - Eerste Wereldoorlog

Kom meer te weten over dit verhaal en de discussies over de stijl van de wederopbouw in de expo ‘Huib Hoste en het modernisme’ in de OLV kerk van Zonnebeke

Terug naar de Westhoek

Voor de eerste keer worden alle wederopbouwverhalen van de hele Westhoek gebundeld in een boek. Deze publicatie brengt naast een geschiedkundig relaas ook praktische info over thematische tentoonstellingen, publieksevenementen en wandelroutes. Het boek laat je de meest markante wederopbouwsites in de Westhoek ontdekken.

Door de coronacris kunnen openingsuren en dienstregelingen afwijken. Contacteer bij twijfel best de ondernemer zelf.
Ga je deze zomer wat vaker op stap in eigen land? Abonneer je dan op onze nieuwsbrief en ontvang maandelijks leuke tips voor recreatieve uitstappen in West-Vlaanderen!

INSCHRIJVEN NIEUWSBRIEF